Kiedy myślimy o Kaszubach, przed oczami pojawiają się jeziora, lasy, hafty, charakterystyczna mowa i silne przywiązanie do lokalnej tradycji. Historia Kaszubów zaczyna się jednak znacznie wcześniej niż współczesna kultura regionalna. Prowadzi przez wędrówki Słowian, starożytne przekazy o tajemniczych Wenetach, kamienne kręgi pozostawione przez Gotów, a nawet ślady ludzi żyjących na Pomorzu przed tysiącami lat.
To opowieść fascynująca, ale niepozbawiona zagadek. Im głębiej cofamy się w przeszłość, tym częściej zamiast jednoznacznych odpowiedzi napotykamy konkurujące ze sobą hipotezy.
Kaszubi należą do wielkiej rodziny Słowian
Kaszubi są częścią świata słowiańskiego. Wraz z Polakami, Czechami, Słowakami, Serbami Łużyckimi oraz nieistniejącymi już plemionami połabskimi zaliczani są do Słowian Zachodnich.
Język kaszubski, podobnie jak język polski i wymarłe dialekty połabskie, należy do grupy lechickiej. To językowe pokrewieństwo jest jednym z najważniejszych śladów łączących dzisiejszych Kaszubów z dawną Słowiańszczyzną.
Pierwsze pisane informacje o Słowianach pochodzą z VI wieku. Gocki historyk Jordanes wspominał wówczas o Wenedach, którzy mieli dzielić się na Sklawenów i Antów. Nie oznacza to jednak, że Słowianie pojawili się dopiero w tym czasie. VI wiek jest jedynie momentem, w którym zostali wyraźnie dostrzeżeni przez autorów pozostawiających po sobie teksty pisane.
Sama nazwa „Słowianie” również pozostaje przedmiotem dyskusji. Według jednej z popularnych interpretacji oznaczała ludzi „swoich”, rozumiejących wspólną mowę. Inne koncepcje wiążą ją z nazwą rzeki lub jeziora.
Świat słowiański był kiedyś znacznie większy
Dziś Kaszuby kojarzymy przede wszystkim z częścią Pomorza położoną na zachód i południe od Zatoki Gdańskiej. Dawna zachodnia Słowiańszczyzna zajmowała jednak znacznie rozleglejszy obszar.
W VI wieku jej zachodnią granicę stanowiła Łaba. Słowiańskie plemiona żyły więc na ziemiach znajdujących się obecnie w granicach Niemiec. W kolejnych stuleciach obszar zwartego osadnictwa słowiańskiego stopniowo się kurczył, a jego granica przesuwała się na wschód.
Z dawnych społeczności słowiańskich wysuniętych daleko na zachód przetrwali przede wszystkim Serbowie Łużyccy oraz Kaszubi zamieszkujący tereny położone na wschód od Łeby. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku w okolicach jezior Łebsko i Gardno żyli Słowińcy, nazywani niekiedy Kaszubami nadłebskimi. Z czasem ich odrębność językowa i kulturowa zanikła wskutek germanizacji.
Historia Kaszubów jest więc nie tylko historią trwania. Jest również opowieścią o stopniowym kurczeniu się dawnego słowiańskiego świata.
Tajemniczy Wenetowie – przodkowie czy wcześniejsi mieszkańcy?
Jedna z największych zagadek dotyczy Wenetów, nazywanych również Wenedami. Wspominali o nich starożytni autorzy, między innymi Pliniusz Starszy, Tacyt i Ptolemeusz. Według ich przekazów lud ten miał żyć nad Bałtykiem lub w jego pobliżu.
Problem polega na tym, że nazwa Wenetów występowała również w innych częściach Europy. Nie wiadomo więc, czy wszystkie grupy określane w ten sposób miały wspólne pochodzenie. Część badaczy uważała Wenetów za lud iliryjski, inni wiązali ich z Celtami, a jeszcze inni utożsamiali Wenetów nadbałtyckich ze Słowianami.
Istnieją interesujące ślady językowe. Niemcy określali dawniej Słowian, w tym Kaszubów, mianem Wendów. Podobne nazwy pojawiają się w językach fińskim i estońskim jako określenie Rosji, a także w sagach skandynawskich odnoszących się do nadbałtyckich Słowian.
Nie jest to jednak rozstrzygający dowód. Możliwe, że dawną nazwę mieszkańców regionu zaczęto z czasem stosować do ludności słowiańskiej, która pojawiła się na tych ziemiach później. Nie można także wykluczyć, że część Wenetów została wchłonięta przez słowiańskich przybyszów.
Dlatego zdanie, że Kaszubi są potomkami starożytnych Wenetów, należy traktować jako hipotezę, a nie ustalony fakt.
Skąd przybyli przodkowie Kaszubów?
Odpowiedź zależy od tego, gdzie umieścimy praojczyznę Słowian.
Według jednej z koncepcji znajdowała się ona na ziemiach dzisiejszej Polski. Gdyby ta teoria była prawdziwa, słowiańscy przodkowie Kaszubów mogliby mieszkać na Pomorzu już około dwóch tysięcy lat temu.
Inne koncepcje umieszczają pierwotne siedziby Słowian dalej na wschodzie: nad środkowym Dnieprem, między Wołgą a Uralem albo nawet w pobliżu Morza Aralskiego. W takim ujęciu Słowianie mieliby dotrzeć na Pomorze w czasie wielkiej wędrówki ludów, począwszy od końca IV wieku.
Najczęściej przyjmuje się, że przodkowie Kaszubów pojawili się na Pomorzu około VI wieku. Nie wiadomo jednak, skąd dokładnie przybyli. Rozważane są między innymi tereny dzisiejszych Kujaw, północnego Mazowsza i Podlasia, a według innej teorii – obszar Meklemburgii położony na zachód od Pomorza.
Pomorze przed Kaszubami
Historia ludzi na Pomorzu jest znacznie starsza niż historia Kaszubów i Słowian. Najdawniejsze ślady obecności człowieka na tym obszarze mają około 11 tysięcy lat.
W Rzucewie odkryto pozostałości osady łowców fok. W Łupawie i Borkowie zachowały się cmentarzyska megalityczne pochodzące z V–III tysiąclecia przed naszą erą. Są one zbliżone wiekiem do znanych europejskich budowli megalitycznych, takich jak kamienie w Carnac czy irlandzki dolmen w Poulnabrone.
Z pierwszego tysiąclecia przed naszą erą pochodzą natomiast groby skrzynkowe i charakterystyczne popielnice twarzowe – naczynia, których powierzchnię zdobiono wizerunkiem ludzkiej twarzy.
W pierwszych stuleciach naszej ery na Pomorzu żyły różne społeczności, w tym ludy germańskie. Szczególną rolę odegrali Goci, których obecność wiąże się między innymi z kamiennymi kręgami zachowanymi w krajobrazie Pomorza.
Czy dzisiejsi Kaszubi są potomkami wszystkich dawnych mieszkańców?
Archeologia nie pozwala automatycznie utożsamiać określonego rodzaju zabytków z jednym konkretnym ludem. Dawniej badacze częściej próbowali przypisywać kultury archeologiczne określonym grupom etnicznym. Obecnie podchodzą do takich identyfikacji znacznie ostrożniej.
Zmiana sposobu budowania domów, rodzaju ceramiki czy form pochówku nie musi oznaczać, że cała ludność została zastąpiona przez przybyszów. Nowe zwyczaje mogły rozprzestrzeniać się bez całkowitej wymiany mieszkańców.
Można więc uznać Kaszubów za spadkobierców dawnych społeczności Pomorza przede wszystkim dlatego, że żyją na tej samej ziemi i przejęli jej kulturowe dziedzictwo. Jest również możliwe, że w sensie biologicznym są częściowo potomkami ludzi zamieszkujących ten region przed nadejściem Słowian. Skali takiej ciągłości nie można jednak określić na podstawie przedstawionego materiału.
Historia, która nie daje prostych odpowiedzi
Najciekawsze w najdawniejszych dziejach Kaszubów jest właśnie to, że nie układają się one w prostą opowieść o jednym ludzie żyjącym nieprzerwanie na tym samym obszarze.
Pomorze było miejscem spotkania różnych społeczności, kultur i tradycji. Przechodzili tędy ludzie, których znamy jedynie z pozostawionych grobów, naczyń i kamiennych konstrukcji. Później pojawili się Wenetowie, Goci i Słowianie. Z tego wielowarstwowego dziedzictwa wyrosła społeczność, która zdołała zachować własny język, poczucie odrębności i więź z nadbałtycką ziemią.
Kaszubi nie są więc wyłącznie regionalną grupą zamieszkującą północną Polskę. Są jednym z ostatnich żywych ogniw zachodniosłowiańskiego świata, który przed wiekami rozciągał się od Pomorza daleko na zachód, aż po Łabę.